2022-05-31 13:23:00 | Son Güncelleme : 2022-05-31 13:37:12

Gıda krizini tetikleyecek: Bu kez gübreye tek tek kısıtlama getirdiler, kıtlık kapıda

Rusya-Ukrayna savaşı ile tüm dünyada gıda fiyatları artarken kıtlık uyarıları üst üste geliyor. Dünyanın tahıl ambarı iki ülkenin arasındaki savaşın uzaması yüksek enflasyonu tetiklerken, tedarik, sevkiyat ve depolama krizi ile fiyatlar artıyor. Son darbe ise gübre kısıtlamasıyla gelecek. Bir çok ülke ithalatı yasaklarken, ekim alanlarının daralması ve verimsizlik bir kez daha gıda krizini tetikleyecek. 2023 için kıtlık çanları şimdiden çalmaya başladı...

Gıda sorunu Rusya Ukrayna savaşının etkisiyle kriz boyutuna ulaştı. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde temel gıda fiyatları yükseldi. Yeni tehlike ise ekim alanlarını daraltacak ve verimliliği düşürecek gübre sorunu olarak karşımıza çıktı.
fotoğrafı büyüt
Fotoğrafı Paylaş
Gıda sorunu Rusya Ukrayna savaşının etkisiyle kriz boyutuna ulaştı. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde temel gıda fiyatları yükseldi. Yeni tehlike ise ekim alanlarını daraltacak ve verimliliği düşürecek gübre sorunu olarak karşımıza çıktı.

Şubat ayında başlayan Rusya Ukrayna Savaşı halihazırda Covid-19 pandemisi etkisiyle yükselen gıda fiyatlarını uçurdu. Dünyanın tahıl ambarı olarak bilinen iki ülke arasında yaşanan jeopolitik gerginlik ayçiçek yağı, buğday ve diğer birçok ürünün yüklü olduğu gemilerin limanlarda sıkışmasına neden oldu. Tedarizk zincirinde yaşanan aksaklık beraberinde depolama problemini getirdi. Yetkililer özellikle gelişmekte olan ülke vatandaşlarının önümüzdeki günlerde marketlerde çok daha yüksek fiyatlar ile karşı karşıya kalacağını ifade ederken, gübre ihracatında önemli yere sahip ülkelerin kısıtlamaya gitmesi gıda krizini kıtlık boyutuna taşıyacak gelişme olarak değerlendirdi. 

GIDA FİYATLARINDA EŞİ BENZERİ GÖRÜLMEMİŞ ARTIŞ 

Savaşın patlak vermesinden bu yana Ukrayna ihracatında yaşanan duraklama, Gıda ve Tarım Örgütü'nün (FAO) dünya çapında en çok ticareti yapılan gıda ürünlerinin uluslararası fiyatlarını takip eden gıda fiyat endeksini, rekorların başladığı 1990'dan bu yana Mart ayındaki en yüksek seviyeye çıkardı. 

Pandemi sonrası küresel talep, iklim krizi, sıkılaşan gıda stokları, yüksek enerji fiyatları, tedarik zinciri sıkıntısı, ihracat kısıtlamaları ve vergiler gıda piyasasını iki yıldır zorlarken Rusya'nın işgalinin ardından gıda enflasyonu eşi benzeri görülmemiş bir düzeyde dünya çağında yükseldi. Gıda krizi Tüketici Fiyat Endeksi’nin kıtanın en büyük ekonomilerinin tümünde keskin bir şekilde yükselmeye devam ediyor. Amerika Birleşik Devletleri'nde TÜFE Ocak 2020'den bu yana yüzde 14'ten fazla arttı. Gelişmekte olan ve yükselen piyasa ülkelerinden gelen veriler ise daha çarpıcı olurken bu ülkelerde temel gıda ürünleri çok yüksek fiyatlar ile karşı karşıya kaldı.

Reuters raporuna göre, Türkiye’de gıda fiyatlarında 2020 yılından bu yana yüzde 136 yükseliş yaşandı. Buğdayının çoğu Ukrayna'dan olmak üzere gıda ithalatına büyük ölçüde bağımlı bir ülke olan Lübnan’da ise 2020'den bu yana fiyat endeksinin 3.000 puandan fazla arttığını gördü. Gelişmekte olan birçok ülkede gıda Tüketici Fiyat Endeksi'ndeki en büyük kategoridir. 

SAVAŞ KÜRESEL TARIM TİCARETİNE BALTA VURDU 

Savaş, Rusya ve Ukrayna'dan yapılan küresel tarım ihracatını kesintiye uğrattı. Rusya ve Ukrayna, 2016-2020 yılları arasında küresel buğday ihracatının %24'ünü, ayçiçeği tohumu yağı ihracatının %57'sini ve mısırın %14'ünü oluşturan iki hububat ihracatçısı konumda yer aldı. 

Birleşmiş Milletler Dünya Gıda Programı'na (WFP) göre, işgalden önceki 8 ay içinde Ukrayna'nın yedi Karadeniz limanından 51 milyon metrik ton tahıl geçti. İşgalden bu yana, Ukrayna'nın mevcut ihracat tahıl stoğunun çoğu, demiryolu altyapısının zarar görmesi, kapalı limanlar ve Karadeniz'deki Rus ablukaları dağıtıma çıkmadı. WFP'ye göre bu tıkanıklıklar, 2022 hasadı geldiğinde yeterli depolama alanı olmayacağı anlamına da geliyor. Royal Bank of Canada (RBC) analistleri tarafından Mayıs ayı başlarında yapılan bir araştırma, küresel konteyner gemisi filosunun beşte birinin şu anda çeşitli büyük limanlarda tıkanıklık içinde olduğunu buldu.

Çin'in Covid-19 karantinaları, Rusya'nın Ukrayna'yı işgali ve diğer baskılar, limanlarda daha uzun gecikmelere neden olduğundan ve nakliye maliyetlerini artırdığından, küresel tedarik zinciri sorunları daha da kötüleşecek gibi görünüyor.

Ortaya çıkan tedarik zinciri ve stoklama krizleri buğday ithalatının neredeyse yarısını Ukrayna ve Rusya'dan yapan birçok ülke için yıkıcı sonuçlar doğurabilir. Avrupa’da gıda krizi Ukrayna'daki savaşın Baltık ve Karadeniz'den geçen büyük nakliye hatlarını mahvetmesi ve Avrupa ülkelerinin de Rus gemilerinin limanlara girmesini yasaklayan ambargo kararı ile körüklendi.  

ENDONEZYA PALM YAĞINI, HİNDİSTAN BUĞDAYI YASAKLADI 

Gıda fiyatlarının hızla artmasıyla birlikte kilit önem taşıyan üretici ülkeler, yurt içinde fiyatları istikrara kavuşturmak ve yerel pazarları korumak için ihracatı sınırlandırıyor. Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinden bu yana, dünya çapında 20'den fazla ülke gıda ihracatına, ihracat lisansları ve vergileri ile doğrudan yasaklar dahil olmak üzere kısıtlamalar getirdi. IFPRI verileri, bu kısıtlamaların üçte ikisinden fazlasının buğday, çavdar ve arpa gibi tahıl ihracatını hedeflediğini gösteriyor. Bu durum gıda krizini ateşlemeye ve gıda fiyatlarını zirveye çıkarmaya destek oluyor. 

Nisan ayı sonlarında Endonezya, yerel yemeklik yağ tedarikini korumak için çoğu palmiye yağı ihracatını yasakladı. Yasak, dünyanın geri kalanını, keklerden margarine kadar her şeyde kullanılan en büyük yemeklik yağ üreticisinden mahrum bıraktı. 
Hindistan ise Mayıs ayında buğday ihracatını yasakladığını duyurdu. Kararın sebebi olarak ülkedeki kavurucu sıcak dalgasının üretimi kısması ve yurt içi fiyatların rekor seviyeye ulaşması gösterildi. Bu durum dünya piyasalarına yeni bir darbe vurdu.

Son ihracat yasaklarının etkisi enerji piyasasına da sıçradı. Tahıllar ve bitkisel yağlar, ülkelerin petrol ve gaz gibi fosil yakıtlara alternatif bulmaya çalıştıkça talebi artırdı. AB ülkeleri Rus petrol ve gazına olan bağımlılığını azaltmak için yarışırken, biyoyakıtlar AB için özellikle çekici hale geldi. Ekonomik İşbirliği Teşkilatı'nın verilerine göre, halihazırda bir enerji krizinin ortasında olan ve gazının %40'ı ve petrol ithalatının %27'si için Rusya'ya bağımlı olan AB, dünyadaki biyodizelin %34'ünü bitkisel yağlardan üretiyor. 

GÜBRE FİYATLARI UÇTU, ÇİFTÇİ ZOR DURUMDA 

Rusya Ukrayna Savaşı nedeniyle tedarik, sevkiyat ve depolama sıkıntıları yanında yüksek gübre fiyatları, dünya çapındaki çiftçilerin planlanan hasadı ve ektikleri arazi miktarını azaltmasına neden oluyor. BM Gıda ve Tarım Örgütü baş ekonomisti Maximo Torero'ya göre, gübre krizi bazı açılardan son derece endişe verici. Torero "Gübre sorununu çözmezsek ve gübre ticareti devam etmezse, o zaman gelecek yıl çok ciddi bir gıda arzı sorunumuz olacak" dedi.

Foto Galeri
İslam Memiş TCMB öncesi altın ve dolar için uyardı: Bıçak sırtındayız

Potas, amonyak, üre ve diğer toprak besinlerinin önemli bir ihracatçısı olan Rusya'ya yönelik Batı yaptırımları, bu doğal kaynakların dünya çapındaki sevkiyatını aksattı. Çin geçen yıl, güçlü talep ve yüksek enerji fiyatları nedeniyle küresel fiyatlar yükselirken kendi çiftçilerini korumak için gübre ihracatına kısıtlamalar getirdi. BM Comtrade verilerinin analizine göre, 2016'dan 2020'ye kadar ticaret değeri bakımından Rusya ve Çin, dünyadaki gübrelerin %28'ini ihraç etti. Ayrıca Rusya 41,4 milyar dolar ile dünyanın en büyük gübre ihtacatçısı konumunda. 

DÜNYA YOKSULLUKLA BAŞ BAŞA 

Gıda enflasyonu krizinden en fazla zarar görme riski, yoksulluk içinde ve gıda ithalatına bağımlı ülkelerde yaşayanlar.
WFP'ye göre, dünyada 811 milyon insan kronik olarak aç. 276 milyonu açlığın eşiğinde yaşıyor ve yaklaşık 49 milyonu 43 ülkede kıtlığın eşiğinde yaşıyor. Gıda krizi öğünleri ve tüketilen kalori miktarını büyük ölçüde düşürebilir. Covid-19 pandemisi, Rusya Ukrayna Savaşı ve yüksek enflasyon nedeniyle özellikle gelişmekte olan ülkelerde yaşayan insanlar özellikle gelirlerinin daha büyük bir kısmını gıdaya harcamak zorunda kalabilir ve açlığı savuşturmak için daha fazla yoksulluğa itilme riskiyle karşı karşıya kalabilir.

WFP gibi açlığın eşiğinde olanlar için güvenlik ağları da stokların tükenmesi riskiyle karşı karşıya. 2020'de Ukrayna, Birleşmiş Milletler'in Dünya Gıda Programı'nın en büyük tedarikçisiydi. Dünyanın en büyük insani yardım kuruluşu, dünya çapında gıda yoksulluğu çeken nüfuslara yardım ediyor. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, Rusya'nın Ukrayna'daki savaşının yoksul ülkelerdeki gıda, enerji ve ekonomik krizleri daha da kötüleştireceği konusunda uyardı.

Guterres "Savaş, on milyonlarca insanı, yıllarca sürebilecek bir krizde; gıda güvensizliği, yetersiz beslenme, kitlesel açlık ve kıtlığa sürüklemekle tehdit ediyor" değerlendirmesinde bulundu. 2022 Küresel Gıda Krizleri Raporu, bu yıl 41 ülke ve bölgede yaklaşık 180 milyon insanın çatışmalar, aşırı hava koşulları ve COVID-19 pandemisinin etkisi de dahil olmak üzere ekonomik şoklar nedeniyle bir gıda krizi içinde olacağını tahmin ediyor.